Abstract
Social media users overexert their mental resources by being exposed to a constant flow of information. This situation triggers cognitive fatigue symptoms such as difficulty in focusing, mental fuzziness and decreased decision-making capacity. Moreover, cognitive fatigue can negatively affect creativity by reducing the effectiveness of attention, flexible thinking and problem-solving skills necessary for creative thinking processes. The aim of this study is to reveal the effects of digital environments on creative potential by examining the relationships between social media use, cognitive fatigue and creativity in art and design students. The study, which was conducted with a quantitative and cross-sectional survey model, included 196 university students (122 female and 74 male) from the Faculties of Fine Arts and Design of universities in Turkey. The data were analyzed with SPSS 30.0 program. Firstly, descriptive statistical analysis was calculated. Accordingly, Pearson correlation, simple linear regression, one-way ANOVA, MANOVA and post-hoc Games-Howell test were used in data analysis. The findings showed that cognitive fatigue increased, and creative thinking decreased as the level of social media use increased. TikTok and Instagram users had the highest cognitive fatigue scores. Pinterest users were found to have the highest creativity levels. Furthermore, Instagram users also scored significantly higher on cognitive fatigue than YouTube users. In addition, cognitive fatigue and creativity levels of students using different social media platforms differ significantly. Social media use negatively explains a significant portion of the change in creativity. The findings point to the need to develop digital media strategies to preserve creative potential.
Sosyal medya platformları, günümüzde bireylerin günlük yaşamlarının ayrılmaz bir parçası hâline gelmiş ve hem bireysel hem de kitlesel iletişim aracı olarak öne çıkmaktadır. Bir endüstri haline gelen sosyal medya platformlarının kullanıcı sayısı dijital teknolojilerin bireysel kullanıcılar arasında yaygınlaşmasıyla birlikte her geçen gün artmaktadır. Öte yandan sosyal medya yalnızca eğlence, iletişim ve sosyalleşmeye hizmet etmemektedir. Sosyal medya platformları ticari, endüstriyel ve bilimsel alanlarda da önemli bir araç olarak kullanılmaktadır. Birçok kurum ve kişi için söz konusu platformlar birer tanıtım aracı olmaktadır. Sosyal medya platformlarının kullanıcı kitlesini özellikle genç kuşaklar oluşturmakta ve bu bireylerin bilgiye erişim, iletişim, kimlik inşası ve kendini ifade etme süreçlerinde sosyal medya platformları ile yoğun etkileşim içerisinde olduğu görülmektedir. Sosyal medyanın çok boyutlu doğası, sosyal, kültürel, psikolojik ve bilişsel açıdan olumlu ve olumsuz farklı sonuçlar doğurabilmektedir.
Sanat ve tasarım öğrencileri, sosyal medyada aktif kullanıcılar arasında görülmektedir. Dolayısıyla bu grup Sosyal medyanın kendine özgü baskısını en yoğun şekilde hisseden gruplardan biri olarak öne çıkmaktadır. Bu öğrenciler bir yandan eserlerini görünür kılmak, tanınırlık kazanmak ve profesyonel fırsatlar elde etmek için sosyal medya platformlarında aktif kalma gerekliliği duymakta diğer yandan sürekli içerik üretme ve trendleri takip etme baskısı altındadır. Bu durum, öğrencilerin sıklıkla bilişsel yorgunluk yaşamalarına ve yaratıcı potansiyellerini tam olarak ortaya koyamamaları sonucunu doğurmaktadır. Öte yandan, sosyal medyanın sanat ve tasarım alanındaki yaygın kullanımı, sanatsal üretim ve tüketim dinamiklerinde önemli değişimlere yol açmıştır. Sosyal medya, sanatsal akımların ve trendlerin küresel ölçekte hızla yayılmasını sağlarken, sanatın algılanma ve değerlendirilme biçimlerini de dönüştürmektedir. Örneğin dijital kolaj gibi yenilikçi yaklaşımlar günümüzde daha görünür hâle gelmiş ve birçok sanatçı eserlerini dijital ifade yöntemleriyle yeniden harmanlayarak yeni üretimler ortaya koymuştur.
Bilişsel yorgunluk, uzun süreli zihinsel aktivite sonucunda ortaya çıkan ve motor veya bilişsel performansta düşüş ile karakterize edilen psikofizyolojik bir durum olarak tanımlanmaktadır. Bu süreç, bilhassa yorgunluk hissinde artış, görevi sürdürmede isteksizlik ve bilişsel performansta azalma ile kendini gösterir. Araştırmalar, bilişsel yorgunluğu prefrontal korteksteki bilişsel kontrol bölgelerinin aşırı kullanımı ile ilişkilendirmiştir. Bu durum, motivasyonel süreçler ile ilişkili olan yaratıcılığı olumsuz etkileyebilmektedir. Yaratıcılık ise literatürde insan düşüncesinin en karmaşık ve çok boyutlu yönlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla dijital teknoloji kullanımı ve bilişsel yorgunluk arasındaki ilişki modern araştırmaların önemli konularından biri olarak ortaya çıkmaktadır.
Bu çalışma, sanat ve tasarım öğrencilerinde sosyal medya kullanımı, bilişsel yorgunluk ve yaratıcılık arasındaki ilişkileri incelemeyi ve farklı sosyal medya platformlarının bu değişkenler üzerindeki etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ayrıca sosyal medya kullanımının yaratıcı üretim süreçlerine etkisinin açıklığa kavuşturulmasının, yalnızca akademik bilgi birikimi açısından değil, öğrencilerin dijital çağda yaratıcılıklarını sürdürebilmeleri açısından da değer taşıdığı düşünülmektedir.
Araştırma, nicel yöntemler ve ilişkisel tarama modeli kapsamında yürütülmüştür. Katılımcıların yaratıcı düşünme becerileri Bireysel Yaratıcılık Ölçeği ile öz değerlendirme yoluyla ölçülmüş, sosyal medya kullanım alışkanlıkları ve bağımlılık düzeyleri Sosyal Medya Bağımlılığı Ölçeği ve Beyin Sisi Ölçeği ile değerlendirilmiştir. Örneklem, Türkiye’deki vakıf ve devlet üniversitelerinin Güzel Sanatlar veya Sanat ve Tasarım Fakültelerinde öğrenim gören 196 lisans öğrencisinden oluşmaktadır (62,2% kadın, 37,8% erkek; yaş ortalaması = 20,5 ± 1,7). Çalışmaya katılan tüm öğrenciler devlet veya vakıf üniversitelerinde örgün eğitim görmektedir.
Verilerim IBM SPSS programı aracılığıyla analiz edilmiştir. Veri analizinde betimsel istatistiklerin ardından değişkenler arası ilişkiler korelasyon analizleri ile incelenmiş, bazı değişkenlerin diğerleri üzerindeki yordayıcı etkileri basit doğrusal regresyon analizleriyle değerlendirilmiştir. Analizler, bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisinin istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığını ve modelin açıklayıcılık düzeyini (R²) ortaya koymak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca sosyal medya platformlarına göre bilişsel yorgunluk ve yaratıcılık puanlarının farklılaşıp farklılaşmadığını incelemek için tek yönlü varyans analizi (ANOVA) yapılmıştır. Varyans homojenliği Levene testi ile sınanmış ve ihlal edildiği için post-hoc analizlerde Games-Howell testi kullanılmıştır.
Korelasyon analizine göre, sosyal medya kullanımı ile bilişsel yorgunluk arasında pozitif ve yüksek düzeyde anlamlı bir ilişki bulunmuştur (r = .94, p < .001). Bilişsel yorgunluk ile yaratıcılık arasında ise negatif ve orta düzeyde anlamlı bir ilişki gözlenmiştir (r = -.58, p < .001). Sosyal medya kullanımı ile yaratıcılık arasında da negatif yönde anlamlı bir ilişki saptanmıştır (r = -.55, p < .001). Regresyon analizinde bilişsel yorgunluğun yaratıcılığı anlamlı ve negatif yönde yordadığı görülmüştür (B = -0.373, SE = 0.038, β = -0.580, t = -9.91, p < .001).
Betimsel istatistikler, TikTok (M = 64.45, SD = 15.23) ve Instagram (M = 62.42, SD = 14.82) kullanıcılarının en yüksek bilişsel yorgunluk puanlarına sahip olduğunu, Pinterest kullanıcılarının ise en yüksek yaratıcılık ortalamasını gösterdiğini ortaya koymuştur. Instagram kullanıcılarının, YouTube kullanıcılarından anlamlı derecede daha yüksek bilişsel yorgunluk puanı aldığı saptanmıştır (p = .026). Pinterest kullanıcıları, öz bildirimlerine göre en yüksek yaratıcılık puanına sahip olmuş ve bu fark TikTok ve X kullanıcılarına kıyasla belirgin görülmüştür.
Alsaleh, A. (2024). The impact of technological advancement on culture and society. Scientific Reports, 14(1), 32140.
Amabile, T. M. (2018). Creativity in context: Update to the social psychology of creativity. Routledge.
Amin, T. (2024). Globalization and cultural homogenization: A critical examination. Kashf Journal of Multidisciplinary Research, 1(03), 10–20.
Anand, K. (2024). Media as a catalyst of cultural homogenization: A threat to diversity of culture in the era of globalization. Journal of East-West Thought (JET) ISSN (O): 2168-2259 UGC CARE I, 14(2), 218–228.
Behrens, M., Gube, M., Chaabene, H., Prieske, O., Zenon, A., Broscheid, K.-C., Schega, L., Husmann, F., & Weippert, M. (2023). Fatigue and human performance: An updated framework. Sports Medicine, 53(1), 7–31.
Bhabha, H. K. (2012). The location of culture. routledge.
Bishop, S. (2025). Influencer creep: How artists strategically navigate the platformisation of art worlds. New Media & Society, 27(4), 2109–2126.
Boksem, M. A., & Tops, M. (2008). Mental fatigue: Costs and benefits. Brain Research Reviews, 59(1), 125–139.
Boyd, D. M., & Ellison, N. B. (2007). Social network sites: Definition, history, and scholarship. Journal of Computer‐mediated Communication, 13(1), 210–230.
Bramantyo, T. (2021). Digital art and the future of traditional arts. Journal of Music Scholarship, 42(1), 96–110.
Chand, S., Zheng, H., & Lu, Y. (2024). A vision-enabled fatigue-sensitive human digital twin towards human-centric human-robot collaboration. Journal of Manufacturing Systems, 77, 432–445.
Childs, P., Han, J., Chen, L., Jiang, P., Wang, P., Park, D., Yin, Y., Dieckmann, E., & Vilanova, I. (2022). The creativity diamond—A framework to aid creativity. Journal of Intelligence, 10(4), 73.
Csikszentmihalyi, M. (1997). Flow and the psychology of discovery and invention. HarperPerennial, New York, 39, 1–16.
DeWilde, J. J. (2016). Social media as a tool to share art curriculum. Illinois State University.
Dönmez, H. P. (2025). Transformation of the Work of Art with Social Media. Kadim Akademi SBD, 9(1), 25–40.
Fekete, A., Specker, E., Mikuni, J., Trupp, M. D., & Leder, H. (2023). When the painting meets its musical inspiration: The impact of multimodal art experience on aesthetic enjoyment and subjective well-being in the museum. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts.
Fuchs, C. (2021). Social media: A critical introduction.
Gerdan, S. Ü. (2024). Sanat ve Teknolojinin Buluşması: Dijital Kolaj. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(1), 51–69.
Godwin, H. T., Khan, M., & Yellowlees, P. (2017). The educational potential of YouTube. Academic Psychiatry, 41(6), 823–827.
González-Zamar, M.-D., & Abad-Segura, E. (2021). Visual arts in the university educational ecosystem: Analysis of schools of knowledge. Education Sciences, 11(4), 184.
Grant, T. (2014). When the Machine Made Art: The Troubled History of Computer Art.
Gregersen, E. M., Astrupgaard, S. L., Jespersen, M. H., Gårdhus, T. P., & Albris, K. (2023). Digital dependence: Online fatigue and coping strategies during the COVID-19 lockdown. Media, Culture & Society, 45(5), 967–984.
Guilford, J. P. (1967). The nature of human intelligence.
Harsanto, E., Yunike, Y., & Kusumawaty, I. (2025). Brain Rot and Focus Disorders Survey Impact of Consumption of TikTok and Instagram Reels Content on Teenagers. International Journal Scientific and Professional, 4(3), 593–600.
Hasan, M. K. (2024). Digital multitasking and hyperactivity: Unveiling the hidden costs to brain health. Annals of Medicine and Surgery, 86(11), 6371–6373.
Hockey, R. (2013). The psychology of fatigue: Work, effort and control. Cambridge University Press.
Ioannucci, S., Chirokoff, V., Dilharreguy, B., Ozenne, V., Chanraud, S., & Zénon, A. (2023). Neural fatigue by passive induction: Repeated stimulus exposure results in cognitive fatigue and altered representations in task-relevant networks. Communications Biology, 6(1), 142.
Islam, A. N., Laato, S., Talukder, S., & Sutinen, E. (2020). Misinformation sharing and social media fatigue during COVID-19: An affordance and cognitive load perspective. Technological Forecasting and Social Change, 159, 120201.
Izadpanah, S. (2021). Evaluating the role of pinterest in education and the profession of interior architecture. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 10(87), 1559–1572.
Kaplan, A. M., & Haenlein, M. (2010). Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media. Business Horizons, 53(1), 59–68.
Karagöl, A., & Kaplanoğlu, L. (2022). Sosyal medya ve sanat ilişkisi bağlamında sanat profesyonellerinin sosyal medya kullanımı. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 126–138.
Kaufman, J. C., & Beghetto, R. A. (2009). Beyond big and little: The four c model of creativity. Review of General Psychology, 13(1), 1–12.
Kietzmann, J. H., Hermkens, K., McCarthy, I. P., & Silvestre, B. S. (2011). Social media? Get serious! Understanding the functional building blocks of social media. Business Horizons, 54(3), 241–251.
Kırmızıgül, F. Ç. (2019). İnternet ve sosyal medyanın sanattaki etkin rolü ve buna bağlı değişen dinamikler. Sanat ve Tasarım Dergisi, 23, 205–221.
Kuppuswamy, A. (2017). The fatigue conundrum. Brain, 140(8), 2240–2245.
Li, G., Geng, Y., & Wu, T. (2024). Effects of short-form video app addiction on academic anxiety and academic engagement: The mediating role of mindfulness. Frontiers in Psychology, 15, 1428813.
Massi, M., Vecco, M., & Lin, Y. (2020). Digital transformation in the cultural and creative sectors. In Digital transformation in the cultural and creative industries (pp. 1–9). Routledge.
Nasta, L. (2025). Understanding Digital Transformation in Creative and Cultural Industries: A Review. Navigating the Paradoxes of Digital Transformation in the Creative and Cultural Industries: Embracing Innovation, 7–22.
Nicole, E., & Boyd Danah, M. (2013). Sociality through social network sites. The Oxford Handbook of Internet Studies, 151.
Opolska-Bielańska, A. (2025). The Impact of Social Media on the Mental State of Polish Students at the University of Warsaw. Roczniki Nauk Społecznych, 53(1), 43–59.
Öksüz, Y. E., Avcı, İ., & Çukutli, V. Ş. (2026). The Impact of Constant Online Presence and Multitasking Behavior on Cognitive Fatigue Among Generation Z University Students. Erciyes İletişim Dergisi, 13(1), 21-43. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.1760001
Pang, H. (2021). How compulsive WeChat use and information overload affect social media fatigue and well-being during the COVID-19 pandemic? A stressor-strain-outcome perspective. Telematics and Informatics, 64, 101690.
Pattyn, N., Van Cutsem, J., Dessy, E., & Mairesse, O. (2018). Bridging exercise science, cognitive psychology, and medical practice: Is “cognitive fatigue” a remake of “the emperor’s new clothes”? Frontiers in Psychology, 9, 1246.
Paul, C. (2023). Digital art. Thames & Hudson.
Peppler, K., & Dahn, M. (2022). Social media and creativity. In The Routledge International handbook of children, adolescents, and media (pp. 219–226). Routledge.
Pessiglione, M., Blain, B., Wiehler, A., & Naik, S. (2025). Origins and consequences of cognitive fatigue. Trends in Cognitive Sciences.
Petrides, L., & Vila de Brito, M. (2024). The impact of digital presence on the careers of emerging visual artists. Social Sciences, 13(6), 313.
Pieterse, J. N. (2019). Globalization and culture: Global mélange. Rowman & Littlefield.
Polynczuk-Alenius, K. (2014). Crafting creativity and crafting the self: How female users construct the boundaries of creativity on Pinterest. Comunicazioni Sociali: 3, 2014, 384–393.
Redifer, J. L., Bae, C. L., & DeBusk-Lane, M. (2019). Implicit theories, working memory, and cognitive load: Impacts on creative thinking. Sage Open, 9(1), 2158244019835919.
Redifer, J. L., Bae, C. L., & Zhao, Q. (2021). Self-efficacy and performance feedback: Impacts on cognitive load during creative thinking. Learning and Instruction, 71, 101395.
Runco, M. A., & Acar, S. (2012). Divergent thinking as an indicator of creative potential. Creativity Research Journal, 24(1), 66–75.
Shanmugasundaram, M., & Tamilarasu, A. (2023). The impact of digital technology, social media, and artificial intelligence on cognitive functions: A review. Frontiers in Cognition, 2, 1203077.
Sternberg, R. J. (1984). Toward a triarchic theory of human intelligence. Behavioral and Brain Sciences, 7(2), 269–287.
Sternberg, R. J., & Lubart, T. I. (1999). The concept of creativity: Prospects and paradigms. Handbook of Creativity, 1(3–15).
Sunil, S., Sharma, M. K., Amudhan, S., Anand, N., & John, N. (2022). Social media fatigue: Causes and concerns. International Journal of Social Psychiatry, 68(3), 686–692.
Świątek, A. H., Szcześniak, M., Aleksandrowicz, B., Zaczkowska, D., Wawer, W., & Ścisłowska, M. (2023). Problematic smartphone use and social media fatigue: The mediating role of self-control. Psychology Research and Behavior Management, 211–222.
Tian, Y., Chan, T. J., Liew, T. W., Chen, M. H., & Liu, H. N. (2025). Overwhelmed online: Investigating perceived overload effects on social media cognitive fatigue via stressor-strain-outcome model. Library Hi Tech. https://doi.org/10.1108/LHT-03-2024-0145
Tigre Moura, F., Castrucci, C., & Hindley, C. (2023). Artificial intelligence creates art? An experimental investigation of value and creativity perceptions. The Journal of Creative Behavior, 57(4), 534–549.
Tomlinson, J. (2001). Cultural imperialism: A critical introduction. A&C Black.
Torrance, E. (1988). Creativity as manifest in testing. The Nature of Creativity.
Tuten, T. L. (2023). Social media marketing.
Ülger, K. (2024). Yaratıcılık ve Yaratıcı Düşünme Kavramlarının Tanımı Üzerine Bir Araştırma. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 9(4), 333-344.
Van Cutsem, J., Marcora, S., De Pauw, K., Bailey, S., Meeusen, R., & Roelands, B. (2017). The effects of mental fatigue on physical performance: A systematic review. Sports Medicine, 47(8), 1569–1588.
Van der Linden, D., Frese, M., & Meijman, T. F. (2003). Mental fatigue and the control of cognitive processes: Effects on perseveration and planning. Acta Psychologica, 113(1), 45–65.
Yuan, H., Lu, K., Jing, M., Yang, C., & Hao, N. (2022). Examples in creative exhaustion: The role of example features and individual differences in creativity. Personality and Individual Differences, 189, 111473.
