Bu çalışmada, uluslararası dijital sanat ekosisteminin en prestijli platformlarından biri olan “The Lumen Prize” kapsamında 2025 yılı seçkisinde yer alan yapay zekâ (YZ) destekli sanatsal üretimler kapsamlı bir biçimde incelenmiştir. Araştırmanın temel amacı; yapay zekânın güncel sanat pratiklerindeki teknik, estetik ve tematik işlevlerini değerlendirmek, bu teknolojinin sanatsal öznellik üzerindeki dönüştürücü etkisini saptamak ve uluslararası ödül mekanizmalarındaki temsil biçimlerini kuramsal bir düzlemde ortaya koymaktır. Araştırma, nitel araştırma deseni çerçevesinde doküman analizi ve görsel çözümleme teknikleri kullanılarak yürütülmüştür. Metodolojik olarak, sanat tarihçi Erwin Panofsky’nin üç aşamalı (ön-ikonografik, ikonografik ve ikonolojik) analiz yöntemi benimsenmiştir. Bu doğrultuda; resmî ödül materyalleri, sanatçı beyanları ve katalog metinleri üzerinden amaçlı örnekleme yoluyla seçilen beş temel eser (Cumulus, The Sylphs, Words Beyond Words, Deutsch / Nicht Deutsch ve Self-contained); teknik altyapı (algoritma ve veri seti kullanımı), tematik odak ve yapay zekânın üstlendiği düşünsel rol bağlamında ayrıntılı olarak çözümlenmiştir.
Araştırmadan elde edilen bulgular, 2025 seçkisindeki yapay zekâ destekli projelerin, teknolojiyi salt bir üretim aracı olmaktan çıkararak; veriyi kültürel bir forma dönüştüren bir “karar mekanizması”, toplumsal ve politik süreçleri denetleyen bir “eleştirel büyüteç” veya otonom üretim yapabilen bir “ortak-yaratıcı” olarak konumlandırdığını göstermektedir. İnceleme sonucunda; sınır politikalarından algoritmik önyargılara, dilsel asimetrilerden biyolojik-dijital mutasyon simülasyonlarına kadar uzanan geniş bir tematik yelpazede yapay zekânın, sanatsal yaratıcılığı genişleten epistemolojik bir aktör işlevi gördüğü saptanmıştır. Özellikle teknik altyapıda kullanılan Büyük Dil Modelleri (LLM), Difüzyon Modelleri ve gerçek zamanlı veri işleme algoritmalarının, sanatçının rolünü geleneksel “biçim üreticisi” konumundan “sistem tasarımcısı” ve “etik eleştirmen” konumuna taşıdığı gözlemlenmiştir.
Sonuç olarak, Lumen Prize 2025 seçkisi, yapay zekâ destekli sanatsal üretimlerin uluslararası sanat ortamında hem estetik hem de ontolojik açıdan köklü bir dönüşüme işaret ettiğini kanıtlamaktadır. Bu eserler, insan-makine hiyerarşisinin çözüldüğü ve “post-hümanist poetika” olarak tanımlanabilecek yeni bir kültürel ifade biçiminin doğuşunu simgelemektedir. Çalışma, yapay zekânın günümüz sanatında teknik bir yenilikten ziyade, çağın politik, kültürel ve etik gerilimlerini görünür kılan felsefi bir paydaş olarak ele alınması gerektiğini ortaya koyarak literatüre katkı sağlamayı hedeflemektedir.
Bu çalışmada, uluslararası dijital sanat ekosisteminin en prestijli platformlarından biri olan “The Lumen Prize” kapsamında 2025 yılı seçkisinde yer alan yapay zekâ (YZ) destekli sanatsal üretimler kapsamlı bir biçimde incelenmiştir. Araştırmanın temel amacı; yapay zekânın güncel sanat pratiklerindeki teknik, estetik ve tematik işlevlerini değerlendirmek, bu teknolojinin sanatsal öznellik üzerindeki dönüştürücü etkisini saptamak ve uluslararası ödül mekanizmalarındaki temsil biçimlerini kuramsal bir düzlemde ortaya koymaktır. Araştırma, nitel araştırma deseni çerçevesinde doküman analizi ve görsel çözümleme teknikleri kullanılarak yürütülmüştür. Metodolojik olarak, sanat tarihçi Erwin Panofsky’nin üç aşamalı (ön-ikonografik, ikonografik ve ikonolojik) analiz yöntemi benimsenmiştir. Bu doğrultuda; resmî ödül materyalleri, sanatçı beyanları ve katalog metinleri üzerinden amaçlı örnekleme yoluyla seçilen beş temel eser (Cumulus, The Sylphs, Words Beyond Words, Deutsch / Nicht Deutsch ve Self-contained); teknik altyapı (algoritma ve veri seti kullanımı), tematik odak ve yapay zekânın üstlendiği düşünsel rol bağlamında ayrıntılı olarak çözümlenmiştir.
Araştırmadan elde edilen bulgular, 2025 seçkisindeki yapay zekâ destekli projelerin, teknolojiyi salt bir üretim aracı olmaktan çıkararak; veriyi kültürel bir forma dönüştüren bir “karar mekanizması”, toplumsal ve politik süreçleri denetleyen bir “eleştirel büyüteç” veya otonom üretim yapabilen bir “ortak-yaratıcı” olarak konumlandırdığını göstermektedir. İnceleme sonucunda; sınır politikalarından algoritmik önyargılara, dilsel asimetrilerden biyolojik-dijital mutasyon simülasyonlarına kadar uzanan geniş bir tematik yelpazede yapay zekânın, sanatsal yaratıcılığı genişleten epistemolojik bir aktör işlevi gördüğü saptanmıştır. Özellikle teknik altyapıda kullanılan Büyük Dil Modelleri (LLM), Difüzyon Modelleri ve gerçek zamanlı veri işleme algoritmalarının, sanatçının rolünü geleneksel “biçim üreticisi” konumundan “sistem tasarımcısı” ve “etik eleştirmen” konumuna taşıdığı gözlemlenmiştir.
Sonuç olarak, Lumen Prize 2025 seçkisi, yapay zekâ destekli sanatsal üretimlerin uluslararası sanat ortamında hem estetik hem de ontolojik açıdan köklü bir dönüşüme işaret ettiğini kanıtlamaktadır. Bu eserler, insan-makine hiyerarşisinin çözüldüğü ve “post-hümanist poetika” olarak tanımlanabilecek yeni bir kültürel ifade biçiminin doğuşunu simgelemektedir. Çalışma, yapay zekânın günümüz sanatında teknik bir yenilikten ziyade, çağın politik, kültürel ve etik gerilimlerini görünür kılan felsefi bir paydaş olarak ele alınması gerektiğini ortaya koyarak literatüre katkı sağlamayı hedeflemektedir.
Braun, V., ve Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Broad, T., Berns, S., Colton, S., ve Grierson, M. (2021). Active Divergence with Generative Deep Learning - A Survey and Taxonomy. arXiv preprint arXiv:2107.05599v1.
Cetinic, E. (2021a). Iconographic Image Captioning for Artworks. arXiv preprint arXiv:2102.03942v1.
Cetinic, E. (2021b). Towards Generating and Evaluating Iconographic Image Captions of Artworks. Journal of Imaging, 7(8), 123. https://doi.org/10.3390/jimaging7080123
Chamberlain, L. (2012). Lumen Prize 2012 Celebrates Digital Art. https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fwales%2Fentries%2F3d0102b0-cd62-31ce-80a7-8f078b76fd20
Crawford, K. (2021). Atlas of AI: Power, politics, and the planetary costs of artificial intelligence. Yale University Press.
Demirel İnal, E. A., ve Tarlakazan, E. (2024). Ambalaj Tasarımında Yapay Zekâ Kullanımı. Bitlis Eren Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(3), 372-386.
Lakshmi, L., Kalyani, A. N., Madhuri, D. K., Potluri, S., Pandey, G. S., Ali, S., Khan, M. I., Awwad, F. A., ve Ismail, E. A. A. (2023). Performance Analysis of Cycle GAN in Photo to Portrait Transfiguration Using Deep Learning Optimizers. IEEE Access, 11, 133575-133588.
Liu, L., Dehmamy, N., Chown, J., Giles, C. L., ve Wang, D. (2021). Understanding the onset of hot streaks across artistic, cultural, and scientific careers. Nature Communications, 12, 5392. https://doi.org/10.1038/s41467-021-25477-8
Manovich, L. (2018). AI aesthetics. Strelka Press.
Marella, V. C., Erukude, S. T., ve Veluru, S. R. (2025). The impact of artificial intelligence on traditional art forms: A disruption or enhancement? International Journal of Computer Science and Engineering, 16(3), 12-25.
Mengi, V. D. (2025). Kantçı estetikle yapay zeka sanatının değerlendirilmesi. ARTS, 15, 167-183. https://doi.org/10.46372/arts.1714896
Miller, A. I. (2019). The artist in the machine: The world of AI-powered creativity. MIT Press.
Notaro, A. (2020). State of the Art: A.I. through the (artificial) artist’s eye. EVA 2020 (Electronic Visualisation and the Arts), 322-328.
Panofsky, E. (2012). Görsel Sanatlarda Anlam (A. Cemal, Çev.). 6:45 Yayınları.
Peng, X., ve Chen, C. (2024). Smart Painting Exhibitions: Utilizing Internet of Things Technology Creating Interactive Art Spaces. EAI Endorsed Transactions on Scalable Information Systems, 11(5), e4. https://doi.org/10.4108/eetsis.5375
Ran, Y. (2023). GAN and art: Facilitation of artistic production and expression based on artificial intelligence. Proceedings of the 5th International Conference on Computing and Data Science, 185-190. DOI: 10.54254/2755-2721/16/20230887
Salman, C. (2025). Yapay zekâ ve sanat: Felsefi perspektifler ve eleştiriler. International Journal of Troy Art and Design, 5(10), 89–98.
The Lumen Prize. (2025). Lumen Prize The Liminal Raporu. https://lumenprize.org/the-liminal-review
Ufer, N., Lang, S., ve Ommer, B. (2021). Object Retrieval and Localization in Large Art Collections using Deep Multi-Style Feature Fusion and Iterative Voting. arXiv preprint arXiv:2107.06935v1.
van Hees, J., Grootswagers, T., Quek, G. L., ve Varlet, M. (2025). Human perception of art in the age of artificial intelligence. Frontiers in Psychology, 15, 1497469. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1497469
Yin, R. K. (2014). Case study research: Design and methods (5th ed.). Sage Publications.
Zhou, E., ve Lee, D. (2024). Generative artificial intelligence, human creativity, and art. PNAS Nexus, 3(3), pgae052. https://doi.org/10.1093/pnasnexus/pgae052
