Throughout history, in all great civilizations, works of a moral and didactic nature have been written with the idea of creating an ideal society consisting of virtuous people. Turkish literature has a tradition of giving and speaking to give advice that dates back to the oral period. When we come to the Islamic period, works in the genre of advice books began to be written by taking as examples the verses and hadiths that encourage good morals and giving advice. When works that have similar characteristics to advicebooks in terms of content, such as pendbooks, siyasetbooks, futuvvetbooks, etc., are included, writing advicebooks has become a tradition in Turkish Islamic literature since Kutadgu Bilig, and many works in the genre of advicebooks have been written in verse, prose, or a mixture of verse and prose.
In this study, some works in the genre of advice in Turkish literature are briefly mentioned, then Şeyh Eşref b. Ahmed and his Nasihatnâme are introduced. Information is given about the work's author, copies, date of writing, form, language, spelling features, and content.
Sheikh Esref b. Ahmed’s Nasihatnâme is a valuable work among the advisory names written in Turkish literature regarding belonging to the Old Anatolian Turkish Period. The work, consisting of 503 couplets, was written in the aruz “fâ ʿi lâ tün / fâ ʿi lâ tün / fâ ʿi lün” pattern. The work provides religious and moral advice on various subjects such as human relations, family life, trade, and education. We do not have definite information about when the work's author, Sheikh Esref b. Ahmed lived exactly when he wrote the Nasihatnâme. Based on the fact that the poet’s other works and the collection, including the Nasihat-name, were copied in 856/1452, it can be said that Sheikh Esref b. Ahmed lived between the second half of the 14th century and the first half of the 15th century. The fact that Nasuh b. Ahmed, who transcribed the poet’s works, wrote the phrase “Mevlana”, meaning “our master”, at the beginning of the works, which shows us that Eşref b. Ahmed was one of the well-known Sufi sheikhs of his time. Orhan Bilgin, who published the poet’s mathnawi called Futuvvetname, states that Eşref b. Ahmed was the father of Abdullah b. Eşref from Nicaea, who was famous with the name Eşrefoğlu Rûmî and died in 874/1469, attributes Rumî’s being called Eşrefoğlu to his father being a well-known person at the time.
The work, which shows the language and spelling characteristics of the Old Anatolian Turkish Period, was not written with vowels; the poet or the copyist found it appropriate to put vowels in some places that could be misread. While some Turkish words were written without vowels, long vowels were used in some words to confuse the meter. Words and expressions of the Old Turkish Period, such as ög, bilü, tamu, uçmak, and anaru, are noteworthy in the work.
In Nasihatnâme, Sheikh Eşref b. Ahmed included universal teachings on neighborhood, friendship, trade, family life, and religious teachings by alluding to verses and hadiths. The advice in the work is not grouped under specific headings but is listed haphazardly. In addition to advice on human relations such as not talking badly about people behind their backs, forgiving someone who confesses his crime and apologizes, not setting out with people you do not know, and not sharing your secret with everyone, there are also religious advices such as following the path of Allah and His Prophet, not falling for the tricks of the devil, helping those who do fulfill Allah's commands even if you do not fulfill them, and not valuing worldly possessions. The poet devoted the last two hundred couplets of his mesnevi to subjects related to family life, such as the rights of parents, choosing a spouse, the attitudes and behaviors of spouses towards each other, and the education and upbringing of children. The advice here is essential in providing information about that period's family, social life, and beliefs.
The most striking feature of the work is that the author, while listing his views on child upbringing and education, says that children can be asked to stimulate their minds when bored and tired from lessons, and asks twelve riddles as examples. We found it appropriate to give all the couplets containing these riddles in the article, thinking that they may be the oldest riddle/lugaz examples that have survived to the present day in Turkish literature.
Tarih boyunca bütün büyük medeniyetlerde erdemli insanlardan oluşmuş ideal bir toplum meydana getirmek düşüncesiyle ahlaki, didaktik türde eserler verilmiştir. Türk edebiyatında da sözlü döneme kadar uzanan bir nasihat etme, öğüt verme amacıyla söz söyleme geleneği vardır. İslami döneme gelindiğinde güzel ahlakı ve nasihat etmeyi teşvik edici ayet ve hadislerin örnek alınmasıyla nasihatname türünde eserler verilmeye başlanmıştır. Başta pendname olmak üzere siyasetname, fütüvvetname gibi içerik bakımından nasihatnameler ile benzer özellikler taşıyan eserler de dâhil edildiğinde Türk İslam edebiyatında Kutadgu Bilig’den itibaren nasihatname yazma bir gelenek hâlini almış ve nasihatname türünde manzum, mensur ya da manzum mensur karışık pek çok eser yazılmıştır.
Bu çalışmada Türk edebiyatında nasihatname türündeki bazı eserlerden kısaca söz edilmiş, daha sonra Şeyh Eşref b. Ahmed ve Nasihatnâme’si tanıtılmıştır. Eserin yazarı, nüshaları, yazılış tarihi, şekil, dil ve imla özellikleri ile muhtevası hakkında bilgi verilmiştir. Eser, nasihatnameler içerisinde Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait olması, Türkçenin o dönemdeki dil ve imla özelliklerini ve kelime hazinesini yansıtması açısından önem taşımaktadır.
Şeyh Eşref b. Ahmed, Nasihatnâme’de komşuluk, arkadaşlık, ticaret, aile hayatı gibi konularda evrensel öğretilerin yanı sıra ayet ve hadislere telmih yaparak dinî öğretilere de yer vermiştir. Eserdeki öğütler bize o dönemin aile, toplum hayatı ve inanışlarıyla ilgili bilgiler vermesi açısından mühimdir. Müellifin, çocuk terbiyesi ve eğitimle ilgili görüşlerini sıralarken çocukların derslerden sıkıldığı ve yorulduğu zamanlarda onların zihnini canlandırmak amacıyla bilmece sorulabileceğini söylemesi ve örnek olarak on iki adet bilmece sorması eserin asıl dikkat çekici özelliğidir. Türk edebiyatında günümüze ulaşan en eski bilmece/lugaz örnekleri arasında sayılabileceği düşüncesiyle makalede bu bilmecelerin yer aldığı beyitlerin tümünün verilmesi uygun bulunmuştur.
Ahmed b. Hanbel. (2023). Müsned. Beka Yayınları.
Akalın, E. (2021). Değerler Eğitiminde Klasik Türk Edebiyatı Metinlerinden Faydalanmak: Manzum Nasihat-nâmeler Örneği. Değerler Eğitimi Dergisi, 41, 79-128.
https://doi.org./10.34234/ded.816307
Alkan, A. (2020). Türk Edebiyatında Lugaz ve Ali Sıdkı Efendi’nin Mecmua-yı Hâfıza’sı. [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez no:638745)
Ayverdi, İ. (2005). Misalli Büyük Tükçe Sözlük. Kubbealtı.
Başgil, A. F. (2012). Gençlerle Başbaşa. Yağmur Yayınları.
Bilgegil, K. (1989). Edebiyat Bilgi ve Teorileri (2). Enderun Kitabevi.
Bilgin, O. (1992). Şeyh Eşref b. Ahmed: Fütüvvet-nâme. Yıldızlar Matbaası.
Canım, R. (1989). Pend-nâmeler ve Türk Edebiyatında Benzer Nitelikli Öğüt Kitapları. On Dokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi III, 153-159.
Çağrıcı, M. (2006). Nasihat. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/408-409. TDV Yayınları.
Çelebioğlu, A. (1989). Anadolu’nun Türkleşmesinde Mevlânâ’nın Rolü. Türklük Araştırmaları Dergisi 5, 223-248.
Çelebioğlu, A. ve Öksüz, Y. Z. (1995). Türk Bilmeceler Hazinesi. Kitabevi.
Demir, E. (2003). Şeyh Eşref b. Ahmed’in İbret-nâme İsimli Mesnevî’si Edisyon Kritik-İnceleme-Metin. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez no: 130372).
Devellioğlu, F. (1993). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Aydın Kitabevi.
Durkaya, H. (2021). Klasik Türk Edebiyatında Lugaz ve Lugaz Kelimesinin Divan Şiirinde Kullanımı. Journal of Turkish Language and Literature 7/4, 1155-1178.
https://doi.org/10.20322/littera.990516
Durmuş, İ. (2003). Lugaz. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27/221-222.TDV Yayınları.
Eraslan, K. (1983). Ahmed-i Yesevî, Divan-ı Hikmet’ten Seçmeler. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Feyizli, H.T. (2013). Açıklamalı Kur’an-ı Kerim Meali (8). Server Yayınları.
Gökyay, O. Ş. (1974). Mercimek Ahmed: Kabus-nâme Çevirisi. Milli Eğitim Basımevi.
Gölpınarlı, A. (2020). Yunus Emre Hayatı ve Bütün Şiirleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Gülsevin, G. (2011). Eski Anadolu Türkçesinde Ekler (3). Türk Dil Kurumu Yayınları.
Gülsevin, G. ve Boz, E. (2019). Eski Anadolu Türkçesi (4). Kitabevi Yayınları.
Güneş, M. (2016). İznikli Eşref b. Ahmed/ Fütüvvet-nâme: İyilik Kitabı. Gelenek Yayınları.
Güneş, Ö. (2001). Ma’zeret-nâme- Şeyh Eşref b. Ahmed. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez no:102490)
Hengirmen, M. (1983). Pend-nâme-Güvahî. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Horata, O. (1991). Yunus Emre’nin Risaletü’n-Nushiyye Mesnevisi. Türk Kültürü Araştırmaları, 29, 172-203.
İbn Mace. (2024). Sünen-i İbn Mace. Ocak Yayınları.
İmam Buhari. (2022). Sahih-i Buhari. Sağlam Yayınları.
İmam Müslim. (2020). Sahih-i Müslim. Ocak Yayınları.
İmam Nesai. (2020). Sünen-i Nesai. Kitap Dünyası.
Kaplan, M. (2008). Hayriyye-i Nâbî. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Kaplan, M. (2002).Türk Edebiyatında Manzum Nasihat-nâmeler. Türkler (ed.Güzel, H. C. v.dğr.), XI, 791-799.
Kaplan, M. (2001). Manzum Nasihatnâmelerde Yer Alan Konular. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 9/133-185.
Kara, M. (2022). Gençlerle Gönül Gönüle. TDV Yayınları.
Kartal, A. (Ed.). (2021). Lügat-ı Nâcî (2). Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kemaleddin Mehmed Efendi. (1313). Mevzuatu’l-Ulûm. İkdam Matbaası.
Kemikli, B. (2017). Garib-nâme’de Peygamber ve Asr-ı Saadet Tasavvuru. Şiir ve Hikmet. Kitabevi.
Kemikli, B. (2023). Oğul Sen, Sen Ol (2). Timaş Yayınları.
Kemikli, B. (2023). Sen, Sen Ol Sevgili Kızım (2). Timaş Yayınları.
Kocatürk, V. M. (1964). Türk Edebiyatı Tarihi. Edebiyat Yayınevi.
Köprülü, M. F. (2016). Türk Edebiyatı Tarihi. Alfa Yayınları.
Levend, A. S. (1963-1964). Ümmet Çağında Ahlak Kitaplarımız. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 234/91.
Mansuroğu, M. (1951). Anadolu Yazı Dilinin Başlaması ve Gelişmesi. TDED IV/3, 215-229.
Mengi, M. (1991). Divan Şiirinde Hikemî Tarzın Büyük Temsilcisi Nâbî (2). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Ocak, A. Y. (1996). Fütüvvetnâme. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 13/264-265. TDV Yayınları.
Öztürk, M. ve Örs, D. (2022). Burhan-ı Katı (3). Türk Dil Kurumu Yayınları.
Öztürk, E. (2017). Eski Anadolu Türkçesi (1). Akçağ Yayınları.
Pala, İ. (2006). Nasihatnâme. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/409/410. TDV Yayınları.
Pehlivan, E. (2001). Nasihat-nâme: Şeyh Eşref b. Ahmed. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez no: 102560)
Pekolcay, A. N. ve Uçman, A. (1995). Eşrefoğlu Rûmî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/480-482. TDV Yayınları.
Saraç, M. A. Y. (2019). Klasik Edebiyat Bilgisi (16). Gökkubbe Yayınları.
Tan, A. (2003). Şeyh Eşref b. Ahmed’in Hayret-nâme ve Münacat-nâme Adlı Eserlerinin Edisyon Kritiği ve İncelemesi. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez no: 130644).
Tanrıverdi, F. (1998). Elest-nâme: Şeyh Eşref b. Ahmed. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez no: 74057)
Timurtaş, F. K. (1981). Tarih İçinde Türk Edebiyatı. Vilayet Yayınları.
Tulum, M. (2013). Sinan Paşa- Maarif-nâme. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Uçman, A. (2015). Fatih Sultan Mehmet’e Nasihatler. Büyüyenay Yayınları.
Ulun, E. B. (2022). Cahit Uçuk’un Çocuk Romanlarında Değerler Eğitimi. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi 7/2, 133-145.
Uzun, M. İ. (2003). Lugaz(Türk Edebiyatı). Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27/222-223. TDV Yayınları.
Ünver, İ. (1986)Mesnevi. Türk Şiiri Özel Sayısı III(Divan Şiiri). 718.415-417. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yavuz, K. (2010). Şeyhoğlu. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/88-89. TDV Yayınları.
Yeniterzi, E. (2007). Anadolu Türk Edebiyatında Ahlaki Mesneviler. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5/10, 433-468.
Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
Yiğiterol, Ö. F. (2017). Türk İslam Edebiyatında Pend-nâmeler ve Levh-nâme: İnceleme-Metin. [Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez no: 481458)
