The concept of protection of architectural heritage started to come to the agenda in the early 20th century after World War II. Founded in 1945, UNESCO and ICOMOS, founded in 1965, are realised within the framework of statutes and regulations prepared by non-governmental organisations. Conservation is only possible by transferring the integrity of the building to future generations without deteriorating it. This is done by re-functionalisation as the most preferred conservation approach. Apart from the administrations, it is important for the society to be aware of these issues in order to minimise the destruction of the building after the necessary works are carried out. Many societies are made conscious through formal and informal education methods.
Oltu district, which is considered in the study, has a large number of architectural and heritage elements with periodic, structural and functional diversity compared to a district. The reason for this is that it is located at the confluence-conflict point of cultures and civilisations throughout history and bears the traces of many civilisations. In the study, phenomenology design, which is one of the qualitative research methods, was applied. The data were obtained with the questionnaire technique, which is one of the qualitative data collection tools, and the data were analysed by descriptive analysis method. The study group consists of 341 people over the age of 18. In the study, the awareness of the people in the region towards the protection and re-functionalisation of architectural heritage was measured. In the light of the data obtained as a result of the study, it was emphasised that awareness should be developed by concretising from theory to practice with education for the people in the region.
Miras atalarımızdan kalan geçmişten günümüze köprü görevi gören bir olgudur. Miras doğru işletildiği takdirde toplumun canlı kalması ve üretmesi için katkı sağlar.
Mimari miras toplumların yaşantıları, tarihi, ekonomik, sosyal ve siyasi geçmişleri hakkında bir belge niteliğinde olan somut varlık ögeleridir. Mimari miras ögelerinin korunarak gelecek kuşaklara aktarılması kültürel sürdürülebilirlik açısından önemlidir. Bu nedenle toplumun farkındalığının arttırılması sadece eğitim alanlarında değil toplumun her alanında bu konu ile ilgili bilgiler verilmelidir.
Çalışmanın amacı toplumun mimari miras ve koruma yöntemlerinden biri olan yeniden işlevlendirmeye dair farkındalık düzeyinin ölçülmesidir. Çalışma dahilinde ele alınan Oltu ilçesi birçok medeniyetin izini taşımaktadır. Çalışma dahilinde bölgede bulunan halkın farkındalığı ölçülmüştür. Çalışmanın araştırma sorusu “Toplum mimari mirasın ne olduğu ve neden korunduğu konusunda bilinçli mi” alt sorusu ise “Koruma yönetmelerinden biri olarak yeniden işlevlendirme hakkındaki farkındalık düzeyleri ne? “Şeklindedir. Çalışmanın hipotezi ise bölge halkının mimari mirasın korunması ve yeniden işlevlendirme farkındalığının düşük olduğu yönündedir.
Çalışmada birden fazla yöntem uygulanmıştır. Araştırmaya literatür taraması ile başlanmış, mimari mirasın korunmasında müdahale ölçekleri ve müdahale yaklaşımları ışığında müdahale biçimlerine değinilmiş, yeniden işlevlendirme üzerinde durulmuştur. Örneklemi oluşturan ilçedeki mimari miras ögelerinden söz edilmiştir.
Sosyal bilimler alanında sıklıkla tercih edilen toplumsal araştırma tekniği olarak tarama araştırması (anket yöntemi) ile veri toplanmıştır. İstatistiksel bir yolla bilgiye ulaşılan yöntem ile insanlara görüşleri, inançları, özellikleri ve davranışları sorularak bu tutumları sayısallaştırılmaya ve tutumları arasındaki ilişkilerin ortaya çıkarılması hedeflenmektedir. Nicel bir araştırma yöntemi olarak pek çok şey hakkında sorular sorarak, birden fazla değişkeni ölçmeye çalışan tarama araştırması günümüzde bir endüstri haline gelmiştir. Yöntem tamamı ile doğru bilgiye ulaştırmıyor olsa da örneklem üzerinden genel bir kanıya varılmasına olanak sağlamaktadır.
Toplam 341 anket uygulanan çalışmada; katılımcılara 5’li likert ölçeği kullanılarak hazırlanan 17 adet soru sorulmuştur. Bu sorulara katılımcıların kendilerine en yakın hissettikleri “Kesinlikle katılmıyorum, katılmıyorum, kararsızım, katılıyorum ve kesinlikle katılıyorum” şeklinde ifadelerden birini seçmeleri söylenmiştir. Ayrıca 1 tane açık uçlu soru hazırlanmıştır. Ek olarak katılımcılara yaş, cinsiyet, eğitim durumu, çalışma durumu sorularak demografik bilgiler elde edilmiştir. Hazırlanan sorularla katılımcıların mimari mirasın korunması ve yeniden işlevlendirmede farkındalık ve çevrelerinde var olan mimari miras ögelerine dair bilinç düzeyleri anlaşılmaya çalışılmıştır. Anket sonuçlarına öznel olarak betimsel analiz yapılmıştır.
Hazırlanan anketteki demografik soruların sonucunda; Çalışmaya katılım sağlayan 203 kişi 21-30 yaş aralığı, 84’ü 31-40 yaş aralığı, 37’si 41-50 yaş aralığında 6 kişi 51-60 yaş aralığında ve 3 kişi 60 üzeridir. Katılımcıların %50,7’si erkeklerden oluşmaktadır. %43,8’ i çalışan, %35,4 ‘ü öğrenci, %17,6 ‘i çalışmayan kişilerdir. Eğitim düzeyine bakıldığında %49,3’ ünün lisans, %24,2’ sinin lise, %15 ‘in ön lisans, % 7,7’ sinin lisansüstü ve kalanları ilköğretim olduğu görülmektedir.
Anketin ikinci bölümü oluşturan mimari mirasın korunmasına yönelik farkındalığı ölçmek için oluşturan dokuz soruda likert ölçeğe göre verilen cevaplar değerlendirilmiştir. Sorular mimari mirasın ne olduğu, neden korunması gerektiği üzerine ifadeler içermektedir. Mimari mirasa dair özgünlük, estetik değer, kültürel mirasın bir parçası oluşu, çevreyle ilişkisi, miras oluşu kavramlarının toplum tarafından bilindiğine, koruma ile ilgili olarak gelecek nesillere aktarımının ve restorasyon çalışmasının toplum ve çevreye turizm, ekonomik ve sosyal açıdan faydasının bilincinde olunduğuna ulaşılmıştır. Olumsuz bir ifade olan korunmanın maliyetine dair soruda ise katılımcıların verdiği olumsuz cevaplar kent halkının farkındalığının yüksek olduğu işaret etmektedir.
Mimari mirasın korunmasına yönelik müdahale yaklaşımlarından bir olan yeniden işlevlendirmede toplumda oldukça karşılaşılan bir durumdur. Sorular yeniden işlevlendirmenin toplum ve çevreye kattığı değerlerin neler olduğu ve olacağı üzerine hazırlanmıştır. Toplumun bu konu ile ilgili farkındalığını ölçmeye yönelik hazırlanan sorulara katılımcıların verdiği cevaplar; mimari miras yapılarının yeniden işlevlendirilerek kullanıma açılmasını doğru bulmayan bir katılımcı kitlesi olduğu gibi yeniden işlev verilen yapının bulunduğu çevrenin alt yapısına, ekonomisine ve turizm potansiyeline, yapının bilinirliliğine katkı sağlayacağını, yapının harap olmasına engel olacağını savunan katılımcı kitlesinin olduğunu göstermektedir.
Farklı medeniyetler ve dönemlere ait çok sayıda mimari miras ögesine sahip olan ilçedeki ayakta kalan altı adet mimari yapının bilinirliliğini ölçmeye yönelik sorulan çoktan seçmeli soruya verilen cevaplar şehir merkezinden bulunan mimari miras ögelerinden en bilinenleri kentin simgesi haline gelen Oltu kalesi, ibadethane olarak hizmet vermeye devam eden Aslanpaşa camii ve restorasyon işlemi tamamlanmış işlev önerisi bekleyen Aleksandır Nevsiky kilisesi olduğu görülmektedir. Selçuklu hamamı, Rus Dispanseri ve Ermeni kilisesi göz önünde bulunmadığı için çok fazla bilinmemektedir.
Örneklem olarak seçilen Oltu ilçesinde yapılan çalışma doğrultusunda toplumun mimari miras ve yeniden işlevlendirme konusunda bilinç düzeni ölçmek için anket uygulanmıştır. Yapılan anket sonuçlarına göre ilçede bulunan halkın büyük bir bölümü mimari mirasın ne olduğu, neden korunması gerektiği konusunda bilinçli iken yeniden işlevlendirme konusunda yeterli bilgiye sahip değildir. Yeniden işlevlendirmenin mimari mirası koruma yöntemlerinden biri olduğunu bilmeyen çok sayıda katılımcı bulunmaktadır. Bu da göstermektedir ki toplum mimari mirasın korunmasında kullanılan yöntemlerle ile bilgilendirilmelidir. Demografik yapının da rol oynadığı açık bir şekilde görülmektedir. Katılımcıların %42’sini lisans mezunu olanlardan oluşması bilinç düzeyinin yüksek çıkmasına neden olmuştur. Geriye kalan kısmın bilinçlendirilmesi hiç şüphesiz eğitimle mümkündür. Özellikle son zamanlarda sıklıkla karşımıza çıkan kültürel mirasımıza sahip çıkmak ve koruma sorunları üzerine eğitimlerin verilmesi gerekmektedir. Bu nedenle çalışma kapsamında eğitim süreci içerisinde yapılacak değişikliklerin Tarihî ve kültürel mirasa yönelik algı ve düşüncelerde de gerçekleşecek bir değişimle desteklenmesi daha da anlamlı olacaktır.
Mimari mirasın korunması, yeniden işlevlendirmenin önemi ve bu konulardaki farkındalığın arttırılması eğitim alanında yapılacak düzenlemeler ve yerel yönetim, sivil toplum kuruluşları, akademisyenlerle sistemli bir şekilde somutlaştırılması ile mümkündür. Bu anlayış ülke geneline yaygınlaştırılıp bir zihniyet haline getirilmelidir.
Kültürel miras ve korunmasına yönelik farkındalığa dair çok sayıda çalışma bulunmaktadır. Çalışmanın örneklemini oluşturan Oltu ilçesinin kültürel miras ögeleri, eko turizm potansiyeli, sosyo-ekonomik durumu, tarihi ve coğrafyasına dair de çok sayıda çalışma bulunmaktadır. Ancak çalışma Oltu ilçesi ve mimari miras ögelerinin farkındalığı açısından özgün bir değere sahiptir
Aslan, Y., & Boy, A. (2017). Education and Educational Institutions in Kars under Tsarist Russia. Journal of Atatürk University Institute of Turkiat Studies, 547-576.
Aydogan, E. (2013). Oltu Shura Government and Yasin Haşimoğlu's Memories. Erzurum: Salkımsöğüt.
Cantacuzino, S. (1975). New Uses for Old Buildings. London: Architectural Press.
Ceylan, A., & Günaçtı, Y. (2019). Erzurum'un'un's Old Castles. Erzurum: Atatürk University Publications.
Durmaz, Y. E. (2020). An Examination on the Urban Development of Oltu District of Erzurum Province (4th Century BC -1923). Master Thesis. Trakya University Institute of Science and Technology.
Eley, P. (1984). Industrial Rehabilitation: The Use of Redundant Buildings for Small Enterprises. London : Architectural Press.
Gülen, M. (2023). A Proposal for the Re-Evaluation and Conservation Approach of the Van Meher Gate Sanctuary. International Journal of Humanities and Art Researches, 42-54.
Gündoğdu, H. (1998). Some Cultural and Historical Remains in Oltu District Center. Atatürk University Oltu Vocational School, Oltu Symposium from Past to Future. Erzurum: Atatürk University Oltu Vocational School.
ICOMOS. (2013). Icomos Turkey Architectural Heritage Protection Declaration “2013”. Icomos Turkey: Retrieved from www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0784192001542192602.pdf
ISMEP. (2014). Protection of Cultural Heritage. Istanbul: Istanbul Governorship
Kılıç, S. (1998). Oltu from Occupation to Liberation. Atatürk University Oltu Vocational School Oltu Symposium from Past to Future, (pp. 48-61). Erzurum.
Konukçu, E. (1998). Oltu in Historical Flow. Atatürk University Oltu Vocational High School Oltu And Environment Sempozyum. Erzurum.
Konyalı, I. H. (1960). History of Erzurum with its monuments and inscriptions. Istanbul: Ercan Matbaası.
Kuban, D. (1998). Architecture Concepts . Istanbul: Yem Publications.
Sevim, A., & Yücel, Y. (1990). History of Turkey. Ankara: Turkish Historical Society.
Taggart, F. (2006). Regeneration Through Heritage Handbook. London: Phillimore & Co Ltd.
Taştan, H., & Manisa, K. (2019). Social Dimension Of Use Transformation In Historical Buildings; Bağlarbaşi Electricity Factory And Tram Depot Example. Ömer Halisdemir University Journal Of Engineering Sciences, 8(2), 1251-1264.
Yavuz Pakih, E., & Kayan, H. (2022). Evaluation of the Re-functionalized Oil House in Ayvalık Region in terms of Architectural Heritage and Industrial Heritage. Euroasia Journal of Mathematics, Engineering, Natural & Medical Sciences, 9(22), 9-21. doi:DOI: 10.5281/zenodo.6946400
